Dekoracje ścienne „Dolnej Bazyliki”. Grant Narodowego Centrum Nauki (2023/51/D/HS3/00023)
Gdy w 2018 roku kamienna posadzka Wielkiej Bazyliki została uniesiona w celu zbadania wcześniejszych faz użytkowania tej części miasta, oczom badaczy ukazały się tysiące kolorowych fragmentów malowideł ściennych i sztukaterii przemieszanych z ziemią. Dalsze prace wykopaliskowe odsłoniły zarys murów wcześniejszego kościoła – trójnawowej bazyliki. Wzniesiony pod koniec V wieku, kościół ten użytkowny był prawdopodobnie zaledwie przez kilka dekad – do połowy VI wieku, kiedy go rozebrano, a na jego miejscu stanęła ponad czterokrotnie większa Wielka Bazylika. W toku rozbiórki tzw. „Starego Kościoła” („Dolnej Bazyliki”) malowidła ścienne i sztukaterie pokrywające jego ściany, zostały rozbite na niezliczone fragmenty i wykorzystane jako „gruz” wyrównujący teren pod nową budowę.
Pomimo fragmentarycznego stanu zachowania i rozproszenia, dekoracje te są unikatowym i niezwykle ważnym znaleziskiem pozwalającym lepiej poznać nurty późnoantycznego malarstwa ściennego i dekorację kościołów z tego okresu. Zdecydowana większość późnoantycznych malowideł zachowanych w Egipcie pochodzi z zabudowań klasztornych położonych głównie w środkowym i górnym biegu Nilu. Świadectwa na temat dekoracji kościołów w północnej części kraju oraz kościołów „miejskich”, w tym aleksandryjskich, są natomiast znikome. Mimo że, jak dowiadujemy się ze źródeł pisanych, między IV a VII wiekiem w Aleksandrii powstało około 50 chrześcijańskich świątyń, nie zachowały się żadne świadectwa materialne ani opisy ich wyglądu.
Tymczasem, repertuar motywów dekoracyjnych, wysoki kunszt artystyczny oraz staranna technika wykonania dekoracji Dolnej Bazyliki pozwalają przypuszczać, że jest ona dziełem warsztatu malarzy i sztukatorów z Aleksandrii. Przemawia za tym także geograficzna bliskość tego miasta, świetne skomunikowanie oraz kluczowa rola „Marei”/Filoksenite na szlaku pielgrzymkowym prowadzącym do Abu Mena. Jest zatem bardzo prawdopodobne, że dekoracje te odzwierciedlają wygląd wnętrz kościołów aleksandryjskich, pozwalając tym samym zmniejszyć ogromną lukę w wiedzy na ich temat. Co więcej, malowidła i sztukaterie z Dolnej Bazyliki są jednym z najprecyzyjniej datowanych zespołów dekoracji ściennych odnalezionych dotąd w Egipcie gdyż pochodzą one z budynku użytkowanego co najwyżej kilkadziesiąt lat. Tymczasem malowidła odnajdywane w długo funkcjonujących klasztorach Środkowego i Górnego Egiptu datowane są zwykle na podstawie niezwykle nieprecyzyjnego kryterium stylu.
Projekt badawczy realizowany w ramach grantu NCN Sonata 19 (2023/51/D/HS3/00023) ma na celu scharakteryzowanie wystroju wnętrza Dolnej Bazyliki w wymiarze ikonograficznym, stylistycznym i technologicznym. Studium ikonograficzne pozwala określić co owe malowidła i sztukaterie przedstawiały. Studium stylistyczne dąży do zdefiniowania środków artystycznych, za pomocą których zostały one wykonane, zaś studium technologiczne pochyla się nad ich materialnością: wykorzystanymi materiałami oraz sposobem ich zastosowania. Splatając się ze sobą, te trzy wątki badawcze prowadzą nas do próby rekonstrukcji wyglądu dekoracji ściennych w Dolnej Bazylice: ich kompozycji, rozmieszczenia, ogólnej estetyki, relacji między dekoracją malarską a sztukatorską. Aby to było możliwe, równolegle z pracami badawczymi prowadzone są działania konserwatorskie mające na celu dopasowanie i złożenie możliwie wielu fragmentów dekoracji aby przynajmniej częściowo przywrócić im integralność fizyczną i estetyczną. W szerszej perspektywie, projekt ma na celu umieszczenie dekoracji ściennych Dolnej Bazyliki w kontekście późnoantycznej sztuki wielkoformatowej w Egipcie i poza nim poprzez studium porównawcze z innymi zachowanymi znaleziskami tego typu.